Burgemeester Schouten herdenkt het bombardement: ‘Achter ieder slachtoffer schuilt een volledig leven’

Rotterdam - Om 13.27 uur was het exact 86 jaar geleden dat Rotterdam getroffen werd door het verwoestende bombardement. Zoals gewoonlijk werd hierbij stilgestaan op Plein 1940, bij het monument De verwoeste stad van Ossip Zadkine.

De Marinierskapel der Koninklijke Marine zorgde voor muziek en er werden gedichten voorgedragen door jongerenstadsdichter Oumaima Yahiaoui en drie leerlingen van basisschool Het Landje. ‘Geen school, geen huis en ook geen dierentuin, de hele stad in puin’, sprak een van de kinderen.

13 minuten

Burgemeester Carola Schouten focuste in haar toespraak op het feit dat oorlogsslachtoffers allemaal mensen zijn met een eigen leven: met humor, gewoontes, angsten, dromen en toekomstplannen. Ook legde ze nadruk op de verbinding die Rotterdammers onderling lieten zien na het bombardement. 

Na haar mooie woorden, die je hieronder terugleest, legde ze samen met kinderburgemeester Alicia een krans bij het monument. Vervolgens luidden de kerkklokken door heel de stad. Dertien minuten lang, van 13.27 tot 13.40 uur - net zoals het bombardement 86 jaar geleden.

Lees verder onder de foto >

Foto: Maddy Koster

Volledige toespraak burgemeester Schouten

“… van het station af strekt zich een onmetelijke woestenij uit, zover de blik reikte… Een zwartgeblakerde en opengescheurde kerk rees daar omhoog als de kies van een voorhistorisch dier, door een vulkaan uitgespuwd. Wat ik zag zou me niet meer met rust laten…”

Met deze woorden probeerde kunstenaar Ossip Zadkine te beschrijven wat hij zag toen hij na de oorlog Rotterdam bezocht.

En hier, naast zijn beeld De Verwoeste Stad, staan wij vandaag stil bij wat Rotterdam op 14 mei 1940 trof. Bij de vuurzee die het hart van onze stad verwoestte. Bij de levens die abrupt werden afgebroken. Bij het verdriet dat achterbleef tussen puin, rook en stilte.

Maar ook bij de mensen die verder moesten.

Vorig jaar vertelde ik bij deze herdenking dat het leed van Rotterdammers die het bombardement hebben meegemaakt nog altijd voortleeft. Het klinkt door in de verhalen van hun kinderen en kleinkinderen. Sindsdien heb ik talloze berichten ontvangen van ooggetuigen, van hun kinderen en van Rotterdammers die voelen hoe dichtbij deze geschiedenis nog altijd is. Wat daarin steeds terugkomt, is niet alleen de herinnering aan de verwoesting. Maar ook aan de stilte daarna. Het onvermogen om de pijn een plek te geven. De stilte waarin verdriet vaak geen woorden kreeg.

Verdriet dat niet alleen op 14 mei 1940 werd veroorzaakt. Al op 12 mei werden Rotterdammers geraakt door het geweld van de aanzwellende oorlog.

Bij het bombardement op de Marinierskazerne aan het Oostplein en de aanvallen op de spoorwegstations Delftsche Poort, Beurs en Maasstation kwamen niet alleen militairen om het leven, maar ook vele Rotterdammers. Mensen die simpelweg onderweg waren. Die aan het werk waren. Die deden wat mensen iedere dag doen: hun leven leiden.

Juist daarin schuilt misschien wel de verdrietigste tragiek van oorlog. Dat gewone levens plotseling worden opengebroken. Dat mensen van het ene op het andere moment niet langer worden gezien als mens met een eigen verhaal, maar als ‘de ander’ of ‘de vijand’.

En daarom is het thema van deze herdenking dit jaar — je bent meer dan één — zo wezenlijk. Want achter ieder slachtoffer schuilt een volledig leven. Een mens die niet alleen slachtoffer was van oorlog, maar ook vader of moeder, zoon of dochter, collega, geliefde, vriend of buur. Mensen met dromen, gewoonten, humor, angsten en toekomstplannen.

Dat geldt ook voor Rotterdam zelf.

Onze stad is meer dan het bombardement alleen. Meer dan puin en wederopbouw. Rotterdam draagt littekens van diepe wonden, maar ook de geest van enorme veerkracht. Verdriet én kracht. Rouw én hoop.

De ziel van onze stad liet zich in die meidagen van 1940 goed zien. Terwijl het centrum in puin lag, hielpen Rotterdammers elkaar. Ze deelden voedsel, boden onderdak, zochten naar vermisten en troostten elkaar tussen de smeulende resten van hun stad.

Door alle rouw en ontreddering heen liet Rotterdam iets zien wat nog altijd de kracht van deze stad vormt: verbondenheid.

Mensen keken niet weg van het leed van een ander.
Niet naar afkomst.
Niet naar geloof.
Niet naar achtergrond.
Maar naar de mens tegenover hen.
En die verbondenheid vormde de basis van de wederopbouw.

Samen werd er opgestaan.
Samen werd er gerouwd.
Samen werd er gebouwd.
Steen voor steen.
Straat voor straat.
Leven voor leven.

Maar achter die wederopbouw zat ook stil verdriet. Verdriet dat vaak werd weggestopt achter de mentaliteit van doorgaan. Achter hard werken. Achter opgestroopte mouwen. Verdriet dat niet verdween, maar bleef bestaan in families en generaties.

Juist daarom moeten die verhalen verteld blijven worden. En juist daarom is herdenken zo belangrijk. Want hiermee bezinnen we ons ook op het hier en nu.

Want de wereld van nu is onrustig. We zien oorlogen die mensenlevens verwoesten. We zien steden die opnieuw worden geraakt door geweld. In Oekraïne, het Midden-Oosten en Soedan. En op zoveel andere plekken.

Voor veel Rotterdammers zijn dat geen verre gebeurtenissen. Daar woont familie. Daar leven vrienden. Daar liggen wortels. Het verdriet van de wereld komt ook onze stad binnen.

Dat raakt mensen diep.
Volstrekt logisch.

En juist in tijden van spanning moeten we vasthouden aan wat ons als samenleving bijeenhoudt.

Aan onze medemenselijkheid.
Aan het open gesprek.
Aan de wet.
Aan de overtuiging dat verschillen er mogen zijn, maar dat geweld en intimidatie nooit acceptabel zijn.

Opvattingen en overtuigingen mogen schuren en zelfs botsen. Onze democratie biedt ons genoeg mogelijkheden om op een eerlijke en geweldloze manier met elkaar van te mening te verschillen. Maar juist de democratie, waar in de oorlogsjaren de grootste offers voor zijn gebracht, staat op het spel als mensen denken met geweld hun zin af te kunnen dwingen. 

Ook in wat er nu speelt in onze samenleving rondom de opvang van vluchtelingen. Dan staat ons één ding te doen: gezamenlijk, onverschrokken voor onze democratische waarden te blijven staan. 

Niet zwichten voor intimidatie en geweld. En in het democratisch debat de oplossing met elkaar vinden. Daarin zijn we schatplichtig aan allen die voor die vrijheid van ons land en onze stad hebben gevochten. Ook op die 14e mei in 1940.

Herdenken vraagt daarom meer dan stilte alleen.

Het vraagt bezinning.
Het vraagt zelfreflectie.
Het vraagt de bereidheid om ook in moeilijke tijden de menselijke waardigheid van de ander te blijven zien.
Juist daarin schuilt de kracht van Rotterdam.
Een stad van meer dan 170 culturen.
Een stad waarin verschillen soms schuren, maar waar mensen iedere dag opnieuw samenleven, samen werken en samen bouwen aan de toekomst.

De les van Rotterdam is daarom niet alleen hoe kwetsbaar een stad kan zijn.
De les van Rotterdam is ook hoe sterk mensen kunnen zijn.
Hoe mensen elkaar kunnen vasthouden wanneer alles wankelt.
Hoe verbondenheid sterker kan zijn dan verdeeldheid.

Vandaag staan wij stil bij de verwoesting.
Maar ook bij de menselijkheid die daarna zichtbaar werd.
Bij de mensen die elkaar hielpen toen alles verloren leek.
En bij de opdracht die daaruit voortkomt.

De opdracht om waakzaam te blijven.
Om elkaar als mens te blijven zien.
Om ruimte te houden voor elkaars verhalen, elkaars verdriet en elkaars waardigheid.

Rotterdam heeft bewezen dat opstaan mogelijk is.
Dat helen mogelijk is.
Dat samenleven mogelijk is.
Niet ondanks verschillen, maar juist mét verschillen.

Dat is de opdracht van toen.
En dat is de opdracht van nu.