Verborgen schat boven de Rotterdamse arcade: kijkje in één van de grootste architectuurarchieven ter wereld

Rotterdam - Menig Rotterdammer kent de lichtgevende arcade bij het Nieuwe Instituut aan de Rochussenstraat. Maar lang niet iedereen weet dat daar boven de Rijkscollectie voor Nederlandse Architectuur en Stedenbouw wordt beheerd. Twee lezers van De Havenloods én ikzelf, Cassandra, redacteur, mochten daar een uniek kijkje nemen. 

Door Cassandra Oostrom

Wie wil weten hoe Nederland zich de afgelopen 130 jaar heeft ontwikkeld op het gebied van architectuur en stedenbouw, hoeft niet ver te zoeken. Het Nieuwe Instituut in Rotterdam beheert een van de grootste architectuurcollecties ter wereld. In zo’n 700 archieven en verzamelingen - onderverdeeld in rijen en rijen aan kasten - liggen maar liefst vier miljoen documenten opgeslagen. De eindeloze rij aan kasten is een indrukwekkend gezicht, want als je denkt dat je bij het einde bent, is er wel weer een nieuwe deur die leidt naar nog meer archieven.

Dat het eindeloos voelt, is ook niet zo gek. De collectie is immers enorm en bestaat uit veel meer dan alleen bouwtekeningen. Bezoekers en onderzoekers vinden er ook schetsen, werktekeningen, maquettes, foto’s, affiches, correspondentie en tijdschriftartikelen. Samen geven deze archieven een uniek beeld van de ontwikkeling van de Nederlandse architectuur, van de negentiende eeuw tot nu.

Van Cuypers tot OMA

De oudste archieven dateren uit de tweede helft van de negentiende eeuw, toen het architectenvak steeds professioneler werd. Tot de topstukken behoren de archieven van Pierre Cuypers, bekend van onder meer het Rijksmuseum, en zijn zoon Joseph Cuypers.

Het zwaartepunt van de collectie ligt in de periode tussen 1900 en 1940. Grote namen als H.P. Berlage, Willem Dudok, Gerrit Rietveld, J.J.P. Oud en Cornelis van Eesteren zijn ruim vertegenwoordigd. Ook de vernieuwende stroming Het Nieuwe Bouwen neemt een belangrijke plaats in.

De wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog is goed gedocumenteerd met archieven van onder anderen Hugh Maaskant, Van den Broek en Bakema. Ook hedendaagse architecten, zoals Herman Hertzberger, Sjoerd Soeters en Albers en Van Huut, maken deel uit van de collectie. Daarnaast zijn ontwerpen en studiemodellen van internationaal vermaarde bureaus als Office for Metropolitan Architecture (OMA) opgenomen.

Meer dan alleen architecten

Niet alleen architectenarchieven zijn bewaard gebleven. Ook de geschiedenis van organisaties en opleidingen binnen de bouwkunst is terug te vinden. Zo beheert het Nieuwe Instituut archieven van de Bond van Nederlandse Architecten (BNA), de Academie van Bouwkunst Amsterdam en andere vakorganisaties. 

Belangrijke architectuurprijsvragen en tentoonstellingen zijn ook vastgelegd. Denk aan de ontwerpen voor het Amsterdamse stadhuis, de Rotterdamse Beurs en de tentoonstelling Nederland bouwt in Baksteen. Misschien begin je nu al iets beter te snappen waarom de collectie zo eindeloos is. 

Prioriteitenlijstje

Na twee uur rondlopen door de archieven is het imposante ervan mij in ieder geval duidelijk. Maar er duiden ook vragen op. Zoals, wat gebeurt er nu als er brand uit breekt? Je kunt je misschien wel voorstellen dat sprinklers funest zijn voor alle (papieren) archieven, want als de brand het dan niet verwoest, dan doet het water het wel. Dus nee, de archieven hebben geen sprinklers systeem. Er is wél een prioriteitenlijstje, voor als het ooit mis zou gaan (maar dat is gelukkig tot dusver nooit gebeurd). 

Een van de grootste digitale architectuurcollecties

Naast papieren archieven beschikt het Nieuwe Instituut over een van de grootste digitale architectuurcollecties ter wereld. Deze zogenoemde ‘born digital‘-collectie omvat meer dan één miljoen bestanden, samen goed voor ruim vijf terabyte aan data.

De collectie bevat digitale bouwtekeningen, 3D-modellen, foto’s, video’s, animaties en zelfs computercode. Omdat architecten steeds vaker volledig digitaal ontwerpen, investeert het instituut volop in het veilig bewaren van deze bestanden voor toekomstige generaties. Deze archieven zijn natuurlijk wél voor iedereen te ‘bezoeken’, online dan. 

Niet alles achter gesloten deuren

Net zoals de Collection Gallery, de nieuwe interactieve ruimte van het Nieuwe Instituut. Hier wandel je niet langs rijen archiefkasten, maar ontdek je aan de hand van originele tekeningen, maquettes, foto’s, projecties en interactieve presentaties hoe Nederland de afgelopen 150 jaar is ontworpen en veranderd.

Onderweg komen uiteenlopende thema’s voorbij. Van de woningnood en de wederopbouw tot koloniale architectuur, de eerste computerontwerpen en de vaak onderbelichte rol van vrouwelijke architecten. Je bepaalt zelf welke verhalen je volgt, waardoor geen bezoek hetzelfde is.

De tentoonstelling verandert bovendien regelmatig. Nieuwe objecten en verhalen worden toegevoegd, vaak gekoppeld aan actuele maatschappelijke thema’s. Zo blijft de collectie niet alleen bewaard voor de toekomst, maar krijgt ze ook steeds een nieuwe betekenis voor bezoekers van nu.