Hoe dove Geert en ‘tolk’ Mieke uit Rotterdam de oorlog overleefden

Rotterdam - Er zijn talloze boeken over de Tweede Wereldoorlog geschreven, maar niet vanuit ‘Dovenland’. Zo noemden dove Nederlanders hun eigen wereld: een hechte gemeenschap met een eigen taal, eigen gebruiken en een gedeeld lot. De trilogie ‘Het kind van de Vorstenburcht’ van Pascal Oranje (pseudoniem), zelf opgegroeid als kind van een dove vader, vertelt voor het eerst over het dagelijks leven van de dovengemeenschap in met name Rotterdam en hoe dove mensen de bezetting beleefden. Hoofdpersonen zijn Geert en Mieke, allebei uit Rotterdam.

Door Peter Zoetmulder

In de drie boeken neemt Pascal Oranje de lezer mee naar de jaren twintig, dertig en veertig in (uiteindelijk bezet) Rotterdam. Het is een biografische roman over een opgroeiende dove jongen en een horend meisje van twee dove ouders binnen de groot-Rotterdamse dovengemeenschap. De roman is gebaseerd op bestaande personen en ware feiten.

Pseudoniem

Pascal Oranje is een bewust gekozen pseudoniem. “De schrijver wil écht anoniem blijven en wil dat alle aandacht uitgaat naar de mensen over wie dit boek gaat: de dovengemeenschap. Hun geschiedenis, hun veerkracht en hun plek in de Tweede Wereldoorlog staan centraal”, licht Olaf Geysendorpher toe, organisator van de boekpresentatie op 25 april in Donner te Rotterdam. De auteur is dan ook niet beschikbaar voor interviews. “Wat de schrijver wel kwijt wil is dat hij zelf de zoon is van de hoofdrolspelers in het boek, Geert en Mieke Vorstenbürger, ook die namen zijn overigens fictief. Hij had dus een dove vader.”

Voor deze trilogie doorzocht Pascal archieven en familiedocumenten in Nederland en Duitsland, en sprak hij met mensen die de oorlog meemaakten. Ook bezocht hij alle plaatsen die in het boek genoemd worden. In een vestingstadje in het Duitse Frankenland vond hij in de annalen van een kasteel de oudste voorvader van Geert Vorstenbürger. In zijn zoektocht kwam Pascal ook Mieke van den Spieringhe tegen, een horend kind van twee dove ouders. Geert en Mieke ontmoetten elkaar in de oorlog en trouwden later.

Pascal Oranje toont het leven tijdens, maar ook vóór de Tweede Wereldoorlog. Hij schrijft uitgebreid over Rotterdam in oorlog: dove inwoners die het luchtalarm niet hoorden, maar de trillingen wél voelden, die zich niet via de (illegale) radio konden informeren en die gewoon doorliepen als er achter hun rug: ‘Halt. Stehen bleiben!’ werd geroepen. Ook schrijft hij over de angst onder doven voor gedwongen sterilisatie, die in Duitsland al sinds 1933 werkelijkheid was.

Geert

Twee jaar na zijn geboorte is kleine Geert niet alleen doofstom maar ook wees, want zijn vader overlijdt op jonge leeftijd aan de Spaanse Griep en zijn moeder vertrekt met de Noorderzon. De rechter benoemt Geerts opa tot voogd. Maar opa kan niet met hem communiceren en brengt de jongen snel onder bij het ‘Instituut voor Doofstommenonderwijs’ aan de Ammanstraat in Rotterdam. Opa laat niet meer van zich horen. In het pleegezin in het Oude Noorden waar Geert wordt opgenomen is hij een buitenbeentje.

Lees verder onder foto >

Het weekblad van ‘Groot Rotterdam’, editie van 13 maart 1931. In het blad stonden foto’s (zo ook op de voorpagina) en een uitvoerig artikel over de ‘doofstommenschool’ te Rotterdam. Foto: via facebook.com/Dovenschool

Op de dovenschool in Rotterdam leert Geert de wereld kennen via liplezen en geschreven woorden. Gebarentaal wordt officieel niet onderwezen, maar in de gangen, op de speelplaats en onder de dekens ontwikkelen de kinderen hun eigen gebarentaal. Een verboden taal, stiekem doorgegeven. Geert groeide op in twee werelden: de horende wereld die van hem eist dat hij zich aanpast, en de dove wereld die hem begrijpt.

Sirenes

Op 14 mei 1940 loeien de sirenes over Rotterdam. Maar Geert hoort ze niet. Op het schildersbedrijf voelt hij de trillingen door de vloer trekken, lang voordat het stof begint te vallen. Hij kent het verschil tussen het schudden van een ladder en iets anders. Dit is iets anders. Hij waarschuwt zijn collega’s. Ze vluchten het gebouw uit. Om hen heen stort de wereld in. Het centrum van Rotterdam wordt in tien minuten weggevaagd.

In de dagen daarna is informatie schaars, zeker voor doven. Geen radio, geen omroepen, geen gefluisterde geruchten op straat. Alles wat Geert weet, leest hij van gezichten, van lippen en van geschreven berichten. Hoe overleef je een oorlog als je het luchtalarm niet hoort? Als je niet kunt horen of afluisteren wat de bezetter beveelt? Geert en zijn dove vrienden bleven elkaar echter ontmoeten op zaterdagavond in de dovenschool aan de Ammanstraat, waar ze klaverjas spelen en bij elkaar zijn.

Lees verder onder foto >

Gerard Scholtenstraat ter hoogte van de 3e Pijnackerstraat, vanuit het oosten. Hier stond de dovenkerk (en dovenvereniging) ‘Draagt Elkanders Lasten’, het centrale ontmoetingspunt van de Rotterdamse dovengemeenschap. Hier kwamen de doven samen in hun eigen taal. Foto: Prentbriefkaart / Stadsarchief Rotterdam

Mieke

Op vierjarige leeftijd krijgt kleine Mieke plotseling een bal in haar gezicht. De hoofdschuldige is de elfjarige Geert Vorstenbürger, die in de straat aan het voetballen is. Ergens in haar brein blijft Geert hangen. Geert was doof. Mieke niet. Maar Mieke, horend kind van twee dove ouders, ‘sprak’ dezelfde taal: gebarentaal. Ze sprak twee talen: Nederlands met de buitenwereld, gebarentaal thuis. Ze is de stem van haar ouders bij de dokter, de dovenkerk aan de Gerard Scholtenstraat, op het gemeentehuis en bij de buren. Mieke vertaalde niet alleen woorden, maar ook intenties, grappen en waarschuwingen. Tijdens de oorlogsdreiging en de oorlogsjaren werd haar rol als vertaler steeds belangrijker. Informatie die via de radio kwam, zoals luchtalarm, bevelen en nieuws, bereikte de dove gemeenschap immers alleen via mensen als Mieke.

Ondertussen groeien Geert en Mieke steeds dichter naar elkaar toe. De oorlog krijgt vanaf 1943 een wending, maar de naderende bevrijding brengt ook verwoesting. Geallieerde bommen treffen op 31 maart 1943 per ongeluk Rotterdam-West. De familie Van den Spieringhe wordt zwaar getroffen: Mieke haar lievelingstante en haar nichtjes komen om bij dit bombardement. Uiteindelijk vraagt Geert Mieke ten huwelijk. In oktober 1944 trouwen zij.

Hongerwinter en bevrijding

In september 1944 gaat het gerucht dat de bevrijding nabij is. Dolle Dinsdag, een dag van valse hoop. Daarop volgt de zware hongerwinter. Geen eten, geen brandstof, geen einde in zicht. Geert en Mieke delen verdriet met elkaar, troosten elkaar, liggen overhoop met elkaar. Maar zij overleven de winter samen. In de laatste oorlogsmaanden vluchten Geert en Mieke naar het Achterhoekse Aalten. Daar wachtten ze op de bevrijding, die uiteindelijk in april 1945 komt. Op 5 mei 1945 heeft Duitsland gecapituleerd. Op de boerderij in Aalten staat een radio en Mieke vertaalt alles wat ze hoort in gebarentaal voor Geert. Begin juni 1945 keren Geert en Mieke terug naar Rotterdam, naar hun vrienden en hun vertrouwde stad. Mieke is zwanger. De oorlog is voorbij en een nieuw leven begint

De trilogie ‘Het kind van de Vorstenburcht’ van Pascal Oranje is verkrijgbaar in alle bekende boekhandels, waaronder Donner, Libris, Ako en Bruna. Ook is de trilogie online te bestellen, met gratis verzending. Zie: pascaloranje.nl/waar-te-koop.

De covers van deel 1, 2 en 3 van de trilogie ‘Het kind van de Vorstenburcht’ van Pascal Oranje (pseudoniem), zelf kind van een dove vader en opgegroeid in een wereld van dove mensen.