Verhalenpagina van Stadsarchief Rotterdam over de razzia Rotterdam en Schiedam online met tips

29 mei 2024, 12:40 Algemeen 1.949 keer gelezen

Rotterdam- Vandaag, 29 mei 2024, heeft Stadsarchief Rotterdam de verhalenpagina over de razzia van Rotterdam en Schiedam online gezet. Op de pagina staat informatie over de razzia, de reis van de mannen, de arbeidsinzet, de achterblijvers en het monument. Ook geeft het stadsarchief tips voor mensen die zelf op zoek willen gaan naar familieleden die zijn opgepakt bij de razzia. Daarnaast wordt het project egodocumenten uitgelegd.

De razzia van Rotterdam en Schiedam op 10 en 11 november 1944 is de grootste razzia die de Duitse bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft gehouden. Bij deze razzia zijn ongeveer 52.000 van de 70.000 mannen tussen 17 en 40 jaar uit Rotterdam en Schiedam weggevoerd. De weerbare mannen moesten zo tegen het einde van de oorlog weggevoerd worden omdat zij verzet zouden kunnen plegen. Onder het mom van ‘arbeitseinsatz’ (arbeidsinzet) moeten alle mannen zich melden om daarna in Duitsland of elders te werken.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn 8 à 10 miljoen gewone burgers in Duitsland tewerkgesteld. Het ging daarbij zowel om mannen als om vrouwen. Zij werden voornamelijk ingezet bij grote bedrijven in de oorlogsindustrie. Ruim een half miljoen Nederlanders werden weggevoerd naar Duitsland, waaronder bijna 100.000 Rotterdammers.

Een razzia is een door de overheid opgezette grootschalige jacht op een groep mensen. De inwoners van een bepaald gebied worden hierbij in korte tijd overrompeld. Tijdens de tweede wereldoorlog waren er twee soorten razzia’s: vervolgingsrazzia’s en arbeidersrazzia’s. Bij vervolgingsrazzia’s werden in bezet gebied Joden, Sinti, Roma en politieke tegenstanders opgepakt en naar kampen afgevoerd. Het gaat hier om arbeidersrazzia’s.

Lees verder onder foto >

Op de Burgemeester Le Fèvre de Montignylaan worden mannen weggevoerd tijdens de razzia. Foto: Stadsarchief Rotterdam - H.F. Grimeijer

Razzia Rotterdam en Schiedam, grootste van Nederland

Na twee weken van voorbereidingen in het diepste geheim zetten 8000 Duitse soldaten in de nacht van 9 op 10 november 1944 in Rotterdam pleinen, bruggen, wegen af. Ook het openbaar vervoer en het telefoonverkeer werd stilgelegd. In Schiedam gebeurde hetzelfde. Om 04.00 uur was dit voltooid. Dit was het begin van Aktion Rosenstock, de codenaam voor de razzia van Rotterdam.

Na het afzetten van de doorgaande wegen begonnen de Duitsers om 06.00 uur met het blokkeren van straten. Alle woningen kregen een pamflet met het onderstaande bevel door de brievenbus. Daarna werd er op deuren gebonkt en werden woningen doorzocht op mannen in de leeftijd van 17 tot en met 40 jaar. Dit ging gepaard met veel machtsvertoon en intimidatie.
Op 10 november deden ze dat in Schiedam, Rotterdam-Zuid en in de buitenwijken ten noorden van de Maas. Een dag later werd de klopjacht in het Rotterdamse centrum voortgezet.

Onderduiken

Uit angst voor represailles door de Duitsers en verraad van de buren gingen de meeste mannen toch mee. Daarnaast waren er ook praktische bezwaren, arbeidersgezinnen woonden vaak met grote gezinnen in kleine huizen, er was gewoon geen mogelijkheid om succesvol onder te duiken.
Citaat Jan Sneep: ‘Er was grote onzekerheid of vader zich wel zou moeten melden, maar de sociale controle in de buurt was zodanig dat je bang moest zijn verraden te worden als je thuis bleef. Sommige buurvrouwen liepen al rond met de vraag of anderen het voorbeeld van hun mannen om zich te melden al hadden gevolgd, omdat het gevaarlijk zou zijn als men weigerde.’
Zo’n 20.000 Rotterdamse mannen uit de gezochte leeftijdscategorie bleven uit handen van de Duitsers. De meeste van hen hadden de gelegenheid gehad om (tijdelijk) onder te duiken of over het hoofd waren gezien door de Duitsers.

Meegenomen uit voorzorg

Vaak wordt gedacht dat de grote razzia van november 1944 bedoeld was om dwangarbeiders voor de Duitse oorlogsindustrie te werven. In werkelijkheid wilde de bezetter door middel van de razzia alle weerbare mannen uit West-Nederland verwijderen. Daarmee hoopte de bezetter te voorkomen dat men de Duitsers gingen tegenwerken tijdens het oprukken van de geallieerden.

De keuze voor Rotterdam

In het oorspronkelijke plan van de Duitsers staat dat 600.000 weerbare mannen uit west Nederland afgevoerd moesten worden. De Duitsers zouden tegelijkertijd in Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht grootschalige razzia’s houden maar daar hadden ze niet genoeg manschappen voor. Daarom werd in de laatste week van oktober 1944 besloten om de razzia’s na elkaar te houden, eerst Rotterdam, daarna Amsterdam, Den Haag en Utrecht. Rotterdam was als eerste aan de beurt omdat daar de veel weerbare mannen dicht bij elkaar woonden en daarnaast lag Rotterdam op slechts enkele tientallen kilometers van het front langs de grote rivieren.

Zelf op zoek naar familieleden: tips

Wil je onderzoek doen naar familieleden die opgepakt zijn bij de razzia van Rotterdam en Schiedam van 10 en 11 november 1944 of dwangarbeid hebben uitgevoerd? Er zijn geen lijsten van de mannen die zijn opgepakt dus hoe pak je dat aan? Stadsarchief Rotterdam helpt je graag verder.

Het onderzoek begint bij je eigen familie. Met deze ‘aanknopingspunten’ kun je verder zoeken. Onderschat het onderzoek niet, het is vaak een uitdaging. Het kan ook voorkomen dat niks kunt vinden omdat je zelf te weinig gegevens hebt of dat er geen gegevens meer zijn.

Om je op weg te helpen geven we je graag wat tips.

Tip 1: Bepaal wat je wil weten
Tip 2: Schrijf alles op
Tip 3: Begin bij je familie
Tip 4: De juiste gegevens
Tip 5: Zoeken op internet
Tip 6: Duik de archieven en/of de bibliotheek in

Tip 1: Wat wil je weten?

Aan het begin van je onderzoek stel je de vraag wat je wil weten. Wil je weten of je familielid is opgepakt bij de razzia? Waar is mijn familielid tewerkgesteld? Wat voor werk deed mijn familielid daar? Heel veel vragen die je kunt stellen.

De vraag bepaalt hoeveel tijd je bezig bent met je onderzoek. Het is dus goed om hierover na te denken.

Tip 2: Schrijf alles op.

Schrijf alles op wat je vindt of leg het digitaal vast, bijvoorbeeld in een word- document. Je kunt de gegevens ook online opslaan, het Centraal Bureau voor Genealogie (CBG) heeft hier handige online programma’s en formulieren voor. Pas op met het delen van gegevens van mensen die nog leven, deze mag je niet zonder toestemming online plaatsen. Hoe je je bevindingen ook opslaat, zorg er in ieder geval voor dat je jouw onderzoek altijd kan terugvinden.

Tip 3: Begin bij je familie!

Jouw eigen familie is een belangrijke informatiebron. Vraag, als het nog kan, wat familieleden weten over die tijd, zijn er misschien documenten in het bezit waar meer informatie instaat?

Tip 4: Heb je de juiste gegevens?

Ga op zoek naar de juiste gegevens van je familielid/familieleden. Klopt de bij jou bekende voornaam en geboortedatum? Ga op zoek naar een geboorteakte van je familielid. Als iemand in Rotterdam is geboren dan kun je in de zoekbalk op deze website zoeken. Weet het niet precies of kun je het niet vinden, probeer dan te zoeken via www.wiewaswie.nl

Let op!
Alleen de geboorteakten van Rotterdammers die zijn geboren tot en met 1918 staan online. Geboorteaktes van na die tijd kunnen door familieleden opgevraagd worden bij burgerzaken. Op de landelijke website wiewaswie.nl staan voor sommige plaatsen de geboorteakten t/m 1923 online, voor Schiedam t/m 1902.

Tip 5: Zoek op internet

Als je informatie van je familielid hebt kunnen verzamelen, dan kun je verder zoeken op het internet. Er zijn vele websites waarop ontzettend veel informatie gepubliceerd is. Hieronder vind je een overzicht van de pagina’s die je op weg kunnen helpen. Let op met het overnemen van gegevens van andere onderzoekers, dit kan onjuist zijn. Controleer dus altijd wat je hebt gevonden.

- Nationaal archief, informatie over tewerkgestelden
- Netwerk Oorlogsbronnen, bronnen gekoppeld aan personen
- Arolsen archives, internationaal archief slachtoffers Nazi Duitsland
- Begravingen

Kun je echt niks vinden over je familielid maar weet je wel waar hij heeft gezeten in Duitsland? Dan kun je vaak in de archieven in die plaats in Duitsland verder zoeken.

Let op!
De archieven in Duitsland zijn niet zo toegankelijk als in Nederland en het lezen van de stukken is niet altijd even gemakkelijk.

Tip 6: Duik de archieven in

Het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) heeft enkele publicaties over de arbeidsinzet. Deze kun je alleen in de studiezaal van het NIOD bekijken. Meer informatie.