‘De scheidslijn tussen goed en kwaad loopt door ieder van ons heen’

Rotterdam - Carola Schouten is burgemeester van Rotterdam. Ze schrijft elke maand een column voor De Havenloods.

Heeft herdenken nog zin? Die vraag werd mij onlangs gesteld. Misschien omdat de wereld onrustiger voelt en beelden van oorlog en geweld ons dagelijks bereiken. Of misschien omdat de afstand tussen het verleden en het heden kleiner lijkt dan we lang hebben gedacht. Wat betekent herdenken nog als de geschiedenis zich in nieuwe vormen blijft herhalen?

Deze column verschijnt in de dagen na 4 en 5 mei: na het herdenken en het vieren van vrijheid. Momenten die in Nederland onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn: stilstaan bij wat was en beseffen wat dat vandaag betekent. In die reflectie klinkt ook de stem van Viktor Frankl door. Frankl was een Oostenrijkse psychiater die de concentratiekampen, waaronder Auschwitz, overleefde. In zijn werk beschreef hij hoe mensen zelfs onder de meest onmenselijke omstandigheden nog een innerlijke vrijheid kunnen behouden: de vrijheid om te kiezen hoe zij zich tot die omstandigheden verhouden.

Frankl beschreef hoe mensen werden teruggebracht tot een kudde, opgejaagd en ontmenselijkt. Niet alleen hun lichamen werden gebroken, maar ook hun innerlijke vrijheid werd aangevallen. En precies daarin schuilt een ongemakkelijke waarheid: wat daar gebeurde, zegt niet alleen iets over het verleden, maar ook over ons. Want de scheidslijn tussen goed en kwaad loopt niet tussen groepen mensen, maar door ieder van ons heen.

Dat besef maakt van herdenken ook bezinnen. We zien het immers nog steeds gebeuren. In hoe mensen elkaar wegzetten als ‘de ander’. In hoe woorden verharden en verschillen worden uitvergroot. Niet alleen ver weg, maar ook dichtbij. Herdenken vraagt daarom meer dan herinneren. Het vraagt dat we erkennen dat pijn aan meerdere kanten bestaat. Dat we niet wegkijken van het leed van anderen.

Juist in een tijd waarin de verleiding groot is om ons terug te trekken in ons eigen gelijk, herinnert herdenken ons aan iets essentieels. Frankl liet zien dat zelfs in de donkerste omstandigheden een mens een keuze houdt. De keuze om waardigheid te behouden. Om mens te blijven tegenover zichzelf en de ander. Herdenken brengt ons terug naar dat punt.

Heeft herdenken nog zin?

Ja, het heeft zin omdat het ons bewust maakt van die keuze.

Carola Schouten