Rotterdams-Joodse oorlogsschool krijgt stem met fabel ‘Mierenschool’ van Joodse leerling Ab van Dam

Rotterdam - Morgen, dinsdag 27 januari, is het Internationale Holocaust Herdenkingsdag. Deze maand is het Holocaust-educatiemaand. Een zeer Rotterdams verhaal dat hier bij aansluit is het vrijwel onbekende relaas van een Joodse oorlogsschool in Rotterdam.  

Tijdens de Holocausteducatiemaand is vorige week de educatieve website Het Vergeten Lyceum gelanceerd (www.vergetenlyceum.nl). De website vertelt het vrijwel onbekende verhaal van een Joodse oorlogsschool in Rotterdam. Op deze school zat de Rotterdams-Joodse leerling Ab van Dam, die in 1943 op 18-jarige leeftijd werd vermoord in vernietigingskamp Sobibor. Op school schreef hij een opstel over zijn ‘Mierenschool’.

“Ik ben een jong miertje,” begint hij. Ab vertelt dat hij van school af moest omdat hij behoort tot de ‘zwarte mieren’. Daarom moet hij naar een speciaal ‘Zwarte-Mieren-Lyceum’. In 1941 moesten alle Joodse leerlingen van school af. De gemeente Rotterdam richtte Joodse scholen voor hen op. Ab kwam op het Joods Lyceum, een oorlogsschool die maar zo’n anderhalf jaar heeft bestaan. In mei 1943 waren alle 150 leerlingen gedeporteerd of ondergedoken.

Lees verder onder foto >

De eerste pagina van Abs opstel ‘Mierenschool’. Collectie Joods Museum Amsterdam

Het is bijzonder dat deze tekst bewaard is gebleven. Van jonge Joodse oorlogsslachtoffers zijn weinig zelfgeschreven teksten bekend. De teksten die er zijn, zijn meestal van meisjes, zoals de dagboeken van de Rotterdamse Carry Ulreich (die de oorlog overleefde), Anne Frank en Esther van Vriesland. Een literaire tekst van een Joodse tienerjongen is zeldzaam. Dankzij Abs neef Dick Houwaart, die de oorlog overleefde, kwam Abs schoolschrift terecht in het archief van het Joods Museum in Amsterdam.

Lees verder onder foto >

Klassenfoto uit 1941 van de eindexamenklas van de mulo-B 12 aan de Kastanjedaal. De foto is gemaakt op 15 juli 1941. Ab zit op de tweede rij, net links van het midden. Achteraan op de klassenfoto staan van links naar rechts Ab König, Hilbert Oosterloo en Leen Valkenier, de schrijver van de Fabeltjeskrant. Daarvoor Jopie Donkervoort, die model stond voor juffrouw Ooievaar. Foto: met dank aan Jan Haak, Museumwoning Tuindorp Vreewijk

Klasgenoot van bedenker van Fabeltjeskrant

Opvallend detail: Ab van Dam was tot de zomer van 1941 klasgenoot van Leen Valkenier, die later beroemd zou worden als de schrijver van de Fabeltjeskrant. Beiden deden in 1941 eindexamen aan de mulo-B 12 aan de Kastanjedaal op Rotterdam-Zuid.

Is het toeval dat beide klasgenoten fabels gingen schrijven? Misschien niet. De klas van Ab van Dam en Leen Valkenier kreeg op de mulo Frans van de legendarische ‘Pa Meij’ (Thrijphon Alphonse Paulus Meij). Een introverte docent die pas loskwam als hij het kon hebben over zijn geliefde taal, het Frans. Volgens een andere klasgenoot, Ab König, waren Pa Meijs lessen over de fabels van Jean de la Fontaine zeer inspirerend. De leerlingen fantaseerden er samen over en spraken er onderweg naar huis over door. “Wij hadden geen hekel aan die lessen – integendeel – we hadden er wat mee, we praatten erover, we fantaseerden erover, en die fantasieën werden ongeweten de grondslag voor wat later de Fabeltjeskrant zou worden,” schreef Ab König na de oorlog in een brief (Privécollectie van Cora König).

Volgens Fabeltjeskrant-kenner Peter de Klerk zat het anders. Producent Thijs Chanowski speelde al sinds 1964 met het idee voor een televisieprogramma over fabels. In 1968 kwam hij in contact met Leen Valkenier. Daaruit ontstond in 1968 de Fabeltjeskrant, het bekende kinderprogramma.

Een afgebroken toekomst

Veel leerlingen uit de muloklas van Ab zouden later iets kunstzinnigs gaan doen: schrijven, schilderen, musiceren. Van Ab van Dam weten we dat hij schrijver had willen worden. Op het Joods Lyceum deed hij aan toneel. Ook schreef hij voor de schoolkrant van het Joods Lyceum: een verhaal over de lente van 1942. Dat zou Abs laatste lente worden. Op 2 maart 1943 werd Ab van Dam gedeporteerd naar Sobibor, waar hij meteen na aankomst werd vermoord. Zijn verhaal ‘Mierenschool’ is nu eindelijk gepubliceerd, op de website van Het Vergeten Lyceum. Met zijn verhaal krijgt een vergeten hoofdstuk uit de Rotterdamse oorlogsgeschiedenis alsnog een stem.

Het Vergeten Lyceum is een educatief project van Stichting Sanderling. Het Vergeten Lyceum is gesteund door CityLab010, het ondersteuningsprogramma voor vernieuwende plannen van de gemeente Rotterdam.