De bittere ervaringen van 7.000 Rotterdamse dwangarbeiders bij de Panther-Stellung in Oost-Nederland

Rotterdam - In het spergebied langs de Rijn werkten Nederlandse dwangarbeiders in 1944 en 1945 op basis van de arbeidsinzet aan de Panther-Stellung, een Duitse verdedigingslinie. Toen zich in het najaar van 1944 te weinig mannen meldden, ging de Duitse bezettingsmacht over tot grootschalige razzia’s. Uiteindelijk moesten 45.000 mannen uit omliggende plaatsen en uit andere provincies naar de verboden militaire zone in Oost-Nederland, onder wie ongeveer 7.000 mannen uit Rotterdam.

Er werden circa zestig verblijfskampen ingericht voor de gravers of spitters, zoals de tewerkgestelde mannen werden genoemd, waar de leefomstandigheden verre van ideaal waren, om het zacht uit te drukken.

Van 10 november tot/met 6 december 2025 is er in Oosterbeek een foto-expositie over de Panther-Stellung langs de Rijn. 81 jaar geleden werden ongeveer 52.000 mannen in Rotterdam opgepakt bij de grote razzia van 10 en 11 november 1944. Circa 7.000 van hen werden tewerkgesteld bij deze Duitse verdedigingslinie. Na Operatie Market Garden (en de door de geallieerden verloren Slag om Arnhem) was de noordzijde van de Rijn een front- en spergebied geworden. Deze levensgevaarlijke militaire zone werd het nieuwe werkterrein van de Rotterdammers.
De foto-expositie laat zien hoe en waar de linie was opgebouwd. Anno 2025 is de Panther-Stellung vrijwel onzichtbaar, want kort na de bevrijding werd alles snel gedicht.

Spergebied

Na de Slag om Arnhem in september 1944 kregen 200.000 mensen langs de Rijn in Oost-Nederland bevel om te vertrekken. Een 45 kilometer brede strook van Rhenen tot de Duitse grens werd spergebied. Vervolgens bracht de bezetter circa 45.000 dwangarbeiders naar dit levensgevaarlijke front om de verdedigingslinie aan te leggen. Veel mannen kwamen uit de regio, veel anderen uit onder meer Rotterdam, Utrecht, Zeist, het Gooi, Friesland en Apeldoorn. De ‘spitters’ werden ondergebracht in scholen, ziekenhuizen en barakken. Mannen uit Rotterdam vormden de grootste groep van buiten de regio. Zij kwamen verspreid over het hele spergebied terecht. Rotterdammers zaten onder meer in Ede, Rhenen, Wageningen, Doorwerth, Wolfheze, Oosterbeek, Arnhem, Zevenaar, Groessen en Pannerden. 

Lees verder onder foto >

Loopgraven aangelegd in de Rijnkade in Arnhem. Bron: Gelders Archief, 1584-821, fotograaf Nico Kramer, 1945, CC-BY-4.0

Rotterdamse dwangarbeiders 

Onderzoeker Karin van Veen (Graven in de vuurlinie) heeft onder meer dagboeken van ooggetuigen verzameld. Zij publiceerde in 2023 - 2025 een boekenserie over de leefsituatie aan het front en het geploeter langs de Rijn in het laatste jaar van de Tweede Wereldoorlog. Nog altijd weten weinig mensen wat er is gebeurd in het voormalige spergebied. Ook de ervaringen van de duizenden dwangarbeiders zijn vrijwel onbekend. Velen zwegen na thuiskomst, om welke reden dan ook. Maar zij waren ooggetuige. Zij zaten gevangen aan het levensgevaarlijke front. Hun brieven en dagboeken getuigen sowieso van bizarre omstandigheden in dat niemandsland.

Erbarmelijk

“Het is onvoorstelbaar hoe de mannen zich hier staande hebben gehouden”, vertelt Karin van Veen. “In het verlaten spergebied functioneerde helemaal niets meer. De dwangarbeiders sliepen op stro in tochtige en onverwarmde scholen, boerenschuren en fabriekshallen. Water moesten ze buiten halen, bij een pomp of uit een beek. Ook tijdens die ijskoude winter van ‘44. Het stro krioelde trouwens van de luizen.”

Zij vervolgt: “De tewerkgestelde mannen schrijven over hun zware dwangarbeid en over het erbarmelijke verblijf in de bewaakte kampen. Het graaf- en sjouwwerk maakte hongerig, maar het eten uit de kampkeuken was zelden genoeg. Daarom scharrelden ze een extra kostje bij elkaar in de verlaten huizen. Ook aten ze de graankorrels uit het ongedorste stro waarop ze lagen.”

Buiten Oosterbeek en Wolfheze stonden na de mislukte Slag om Arnhem de geallieerde vliegtuigenwrakken nog op de hei. “Hier konden ze bruikbare materialen vinden: brandstof, blikjes met eten en parachutestof. Soms zat daar nog een lichaam aan vast…”

Foto-expositie Panther-Stellung: 10 november t/m 6 december 2025 in de Zoomerij Oosterbeek (openbare bibliotheek). Adres: Generaal Urquhartlaan 1, Oosterbeek (bij Arnhem). Toegang gratis.